Czajkus - Wto Sty 20, 2015 4:08 pm Temat postu: Krótki rys Szkocyi - opis z 1827 r. Witam, Od czasu do czasu spotykam się ze sposobem myślenia, że w Szkocji to single malty od 500 lat pijają, a od 300 lat to już zupełnie takie są jak obecnie  Dla mnie whisky sprzed 200 lat ma się do obecnej jak kareta do samochodu - cel i sposób użycia niby ten sam, tylko te w szczegółach różnice.
Pozwolę sobie podać poniższy opis Szkocji z 1827 r. (pisownia oryginalna, druga część będzie). WIADOMOŚCI ROZMAITE. KRÓTKI RYS SZKOCYI. 1827 r. GAZETA KRRESPONDENTA WARSZAWSKIEGO I ZAGRANICZNEGO nr 258 (Wyciąg z Dziennika podróży T. W . Kochańskiego, Członka Towarzystwa Jeograficznego w Paryżu.) Szkocya, od dawna iuz przez pieśni Ossyana ciekawość cudzoziemców wzbudzaiąca, nayżywiey ią w naynowszych czasach przez historyczne romanse Waltera Skota zaostrzyła. Jakoż w istocie, mało iest krain, któreby tak iak Szkocya iuż to przez swoie położenie, iuż przez charakter mieszkańców zaiąć zdołały. Dotąd zachowane są te same niemal obyczaie, ta sama szczerość i otwartość, ta sama prostota i niewinność, to samo męztwo i nieustraszoność w niebezpieczeństwach, krótko mówiąc wszystko, co niegdyś bohaterów Selmy cechowało. Jest to rzeczą bardzo zastanawiaiącą, że pomimo tylu zmian politycznych i religiynych w tym kraiu, mieszkańcy iednak naywierniey dawnych zwyczaiów dochowali i ieszcze się do nich coraz więcey przywiązywać zdaią. Nim atoli do opisania charakteru i sposobu życia Szkotów przystąpię, chcę małą o jeograficznem położeniu tego kraiu uczynić wzmiankę, co prawie na różniący się ich charakter i obyczaie, wyłączny wpływ wywiera. Szkocya składa od roku I707 północna część Wielkiey Brytanii, i zaymuie wraz z wyspami od 9 do 17 stopnia wschodniey długości, a od 54° 46' do 60° 44’ stopnia północney szerokości; cała powierzchnia ma 1441 mil jeogr. kwadratowych. Na południe graniczy z Anglią przez rzekę Tweed; na północ i na wschód z morzem północnym; na zachód zaś z morzem kaledońskiem. Szkocya dzieli się na dwie główne części: na niższą (Lawland) i na wyższą (Highland); niższa zaymuie przestrzeń od granicy Anglii, aż do rzek Tay i Klyde. Mieysce położenia tey części Szkocyi nie iest tak równe iak Anglii, lecz płaszczyzny miedzy górami bardzo są żyzne, i do tak wysokiego stopnia doskonałości w uprawie, roli doprowadzone, że się nawet ieszcze pod 57° piękna rodzi pszenica. Od ostatniego pasma gór Anglii Chevior-Hill, które nieiako naturalną granicę między Anglią i Szkocya stanowią, zaczynaią się Pentland - Hillskie góry, a od nich, rozciągaią się ku północy góry Sowthers - Hill, z których naywyższa na 315O stóp nad powierzchnią morską wystaie. Przestrzeń od Damberton aż do północnego końca Szkocyi, prawie dwie trzecie części całego krain zaymuiąca stanowi wyższą Szkocyą. Ta połowa iest cała naieżona górami, które po wiekszey części do uprawy roli nie są zdatne, w płaszczyznach zaś, są bagna, lub leź na przemiany grunt skalisty, albo z fosfatu wapiennego i ziemi cierpkiey złożony. Grampion - Hillskie góry, z półwyspy Kantyre wychodzące, uważane są na naywyższe w całey W. Brytanii, i oraz granicę między niższą i wyższą Szkocyą stanowią. Znane są te góry naturalistom z niezliczonych płodów botanicznych. Naywyższa z granitu utworzona kopuła iest Ben-Newis, 4,370 stóp wysokości nad powierzchnią morza maiąca. Po niey następuią: Cairngorm 4060 i Ben-Lawers 4015 stóp wysokości. Oko prócz nawalonych skał, i okropnych przepaści nic nie widzi. Ciasne ścieszki, ciemne w skałach utworzone przechody i straszliwe wąwozy, prowadzą z niższey Szkocyi do wyższey. Pasma gór, ciągnące się przez całą Wyższą Szkocyą aż nad brzegi morza, szczególnieyszego iey wdzięku dodaią.— Szczyty ich, szczególnie w Rosshir i Sutherland, wiecznym okryte śniegiem. Cała natura z okropney dziczy w okropnieyszą ieszcze wpada: wszystko bowiem cokolwiek oko obaczy, przeraża umysł: co chwila, tysiące niebezpieczeństw trwożą wędrowca, lecz w nim zarazem śmiałość do przetrwania przykrości wzbudzaią: iest on w, ciągłey walce z naturą, która go na przemiany to dzikością przeraża, to czaruiącą zachwycił pięknością. Z naywyższey góry Ben-Nevis, widok iest zachwycający, i co do wrażenia, iakię na umyśle patrzącego sprawnie, śmiało powiedzieć można, że wszystkie góry Szwaycaryi przechodzi. Nie uymuie im wprawdzie pierwszeństwa co do prawdziwey wielkości natury, malarskich odmian włości, winnic , wodospadów i zamieszkałych okolic, lecz iedynie co do zbyt rozszerzonego widokręgu. Wielki i zachwycaiący koloryt, zdziałany przez odlegle morza, ten dziko wspaniały przepych w odmianach okolic, ta nieustaiąca burza na morzu.... nic sobie wspanialszego, nic pięknieyszego nad ten widok wyobrazić nie można. Rzeki, lasy, ieziora, góry, doliny, wszystko to się przyczynia do nadania temu kraiowi piętna oryginalney piękności, która raz przeraża, drugi raz zachwyca i wzbudza uczucia przed zwiedzeniem tey czarodzieyskiey krainy nieznane. Nie chcę się rozszerzać nad widokami gór niższych, albowiem stałbym się nader rozwlekłym, i ażeby bydź dokładnym, osobneby o tem wypadało pisać dzieło; przepomnieć iednak nie mogę widoków z nad ieziora Loch - Lomond. Z iego łona wznosi sie wysp trzydzieści, z tych iedne są zaludnione, inne tylko skaliste formuią massy, inne znowu są płaskie, lasami zarosłe. Brzegi zachwycaiący przedstawiaią widok. Tu zielone łąki, tam dzikie góry, lub straszliwe skały, które niebieskich sklepień sięgaią. Jeszcze więcey zachwycaiący, bo prawdziwie romantyczny widok przedstawia się oku na południowym brzegu ieziora Loch-Ress; z dzikich albowiem skał i niezgłębionych przepaści wychodzi się nagle na zamieszkałe, cicho szemrzącemi strumykami przerznięte doliny. W pobliskości tego ieziora spadaią z grzmiącym łoskotem, w bezdenną skalistą przepaść, wody rzeki Toyres. Kolor tey wody iest biały iak śnieg. Powalone zamczyska Lordów Szkockich przyczyniaią się niemało do ukraszenia kraiorysu. Klimat iest iak nayzdrowszy. Ludzie w ogóle małego wzrostu, lecz zwięźli i silni, dochodzą do późney starości. Nawet konie, woły, krowy i owce daleko są mnieysze iak w Anglii. Mieszkańcy niższej Szkocyi mało co różnią się od Anglików; górale zaś (Montain-Scots) pochodzą od dawnych w tym kraiu zamieszkałych Gallów i Kaledonów i dotąd ieszcze tylko językiem swych przodków mówią. Wyspy są zaludnione Norwegczykami, którzy właściwego sobie używaią ięzyka. Wyznania religijne są w tak mnogiej liczbie, iak w żadnym kraiu; głównieysze zaś są: Presbyteryańskie i Episkopalne czyli Dyssydentów. Górale bardzo się różnią obyczajami od mieszkańców niższey Szkocyi. — Nie znaiąc sąsiedzkiej oświaty, albo raczej nie uwazaiąc na nie, i że tak powiem, odcięci od świata cywilizowanego , ieszcze przed dwoma wiekami byliw tym samym stanie iak w średnich wiekach. —Lecz coraz więcey wdzieraiąca się oświata iuż wiele z dawnych obyczaiów zatarła. Ich domki, albo raczey chaty są z drzewa i dość licho budowane; lecz po większćy części mieszka w nich zgoda i domowa szczęśliwość. Męźczyzni zatrudniaią sie polowaniem, rybołóstwem, i paszeniem bydła; kobiety zaś obok domowego gospodarstwa, tkactwem, garbarstwem i wałkowaniem sukien. Żur i placki owsiane są ich zwyczaynym pokarmem. Za napóy używaią mleka, a bogatsi Whisky (rodzaiu wódki): która na nieszczęście coraz więcey między niemi zaczyna się rozszerzać. Górale wielką pokładają chlubę w swoich rodach, które często od naysławnieyszych bohaterów starożytności wyprowadzała. Ubiór ich iest najosobliwszy, i im tylko właściwy. Rodzay spódnicy z tartanu (tak się bowiem nazywa wełniana materyia, z którey ta spódnica się robi) tkany w kratki w nayiaskrawszych kolorach, nayczęściey iasno-zielony, żółty i czerwony, opasuie ich biodra i spada do pół uda, a kolano zostaie odkryte. Na nogach noszą chodaczki, i wełnianą znowu w kratkę czerwoną i białą robioną pończochę, która do łytki tylko dochodzi. Reszta ubioru iest: kurtka czasem z ciemnego, a nayczęściey z iaskrwawego sukna zrobiona. Pod spodem noszą kaftanik, na głowie zaś beret, lub czapkę w kratki z różnych kolorów tkaną, u mąiętnieyszych pióra strusie w żywych kolorach takowe czapeczki ozdabiaią. — Kobiety mało co różnią się od mężczyzn, w swoim stroiu, i to w tem tylko, że tartan spada do kostek, i że nie kurtki, lecz pewny rodzay spencerków noszą, które są w pasie opięte. Śpiewy tańce i muzykę lubią ci górale nadewszystko, i wszystkie prawie zabawy z ćwiczeniami ciała łączą. Naywięcey sobie ich można zobowiązać tabaką, którą oboia płeć bardzo lubi. Do każdey usługi zawsze za mierną gotowi są zapłatę. (dokończenie nastąpi) (Dokończenie) Polowanie na dzikie kozy z tak widocznem połączone iest niebezpieczeństwem, iż poiąć nie można, iak ci ludzie dla kilku funtów łoiu, stanowiących cały zysk, na tyle mozolnych i niebezpiecznych trudów wystawiać się mogą. Patrzyłem nieraz z przerażeniem, iak ci górale z iedney na drugą skałę skaczą, które nad okropnemi wznoszą się przepaściami, i tak długo i niezmoredowanie za biednemi uganiaią się zwierzętami, dopóki ich do ciaśniny nie zapędzą, i wtedy dopiero ubiiaią. Lecz wieleż to przebydź potrzeba trudów? na wieleż to nie wystawić się niebezpieczeństw?... Jeden uchybiony krok, iedno potknięcie, okropną śmierć zrządzić imoże. To iednak dowodzi, że ciągle przed oczyma stoiące niebezpieczeństwa iak dalece nasze boiaźń przytępić mogą że się nareście nieczułemi na nie staiemy. Wewnętrzne urządzenie góralskich chatek iest bardzo ubogie, naywiększa atoli w nich zachowana iest czystość: strzelba, torba myśliwska, trąbka, sieci, warsztat do tkania tartanu, łóżko, stół i ławka, oto są naypotrzebnieysze sprzęty górala; naczynia zaś w piramidę w iednym kącie izby ustawione, umeblowanie stanowią. Na drugiey polowie chatki są niektóre mniey potrzebne sprzęty i żywność. Powierzchnia chatki przyozdobiona zwykle bywa rogami dzikich kóz i różnemi dzikiemi ptakami, które to trofea myśliwskie, tak hoynie nie raz chatkę gorała zdobią, że nawet ściany doyrzeć trudno. Pies i kilka owiec stanowią zwykle całą maiętność tych ludzi. Cudzoziemców przyymuią z szczególną uprzeymością, i lubo rzadko się zdarza, ażeby kto umiał z niemi rozmawiać w ich ięzyku, iednak wszyscy zadowoleni są z ich przybycia, albowiem iest to iuż w ich naturze, iż lubią bydź gościnnemi. Kobiety maia rys twarzy dość ładny, i są w ogóle bardzo troskliwe o swoie dzieci, których nieraz 13 i 15 w iedney rodzinie naliczyć można, Lecz wszystkie te dzieci, stosownie do lat i sił, maią wyznaczone zatrudnienia, i tak każde pomaga do zarobku i wyżywienia swoiey rodziny. Często wydarzyło mi sie widzieć, iak wszyscy obsiedli ogromną misę żuru i z rzadkim ią smakiem i ukontentowaniem wypróżniali: w tenczas przyszły mi na myśl owe wspaniałe biesiady w Paryżu, owa rozrzutność i zbytek, któremi się tylko pycha i próżność zadowalać mogą, i przekonałem się naocznie, iak nie wiele człowiekowi do szczęścia potrzeba, ieźeli tylko na małem przestawać umie. Szczególne zjawiska meteorologiczne daią się widzieć w górach wyżey opisanych, i to nayczęściey nad wieczorem, lub też zrana około ósmey godziny. Jest to iasność czerwonawa, która się zawsze ku południowey stronie pokazuie, do naywyższego blasku światłą słonecznego dochodzi i znowu stopniami ginie. Wtedy to Gorale na polowaniu będący i pasterze razem w myśliwskie uderzaią trąbki, co przez tysiączne odbiianie sie o góry i skały w dziwne i milionowe mnoży się tony i wraz z tem zjawiskiem osobliwe sprawuie wrażenie. Mieszkańcy tak do dawnych swoich obyczaiow są przywiązani, że im wszelka nowość, a szczególnie starszym, choćby nawet widocznie z ich była korzyścią, z naywiększą przychodzi przykrością; uważaią ią bowiem za przyczynę upadku dawnych zwyczajów, do których tak mocno są przywiązani. Górale maią bardzo mało związków z handlowemi miastami Niższey Szkocyi, iako to: z Edymburgiem, Leith, Dander i Glasgowem; nawet rzadko ich tam widzieć można. Handel zupełnie iest w rękach mieszkańców Niższey Szkocyi, którzy Góralom wszystkiego, czego im potrzeba, dostarczała. Szczególnie są przywiązani do powieści swego kraiu, które chociaż z natury rozliczne i interessuiące, daleko iednak więcey przyiemności nabieraią, opowiadane ustami tych ludzi; albowiem ich postać, skład twarzy i ubiór ma coś tak magicznego w sobie, opowiadanie zaś tak iest zaymuiące, iż ani wątpić nie można, że się to dopiero co stało. Niedziw wiec, że Walter-Skot przy tak wielkim talencie poetycznym umieiąc korzystać z tych oyczystych powieści, nayinteressownieysze poutwarzał dzieła. Położenie mieysca, mieszkańcy, obyczaie, dzikość całey natury, wszystko mówię, ma iakąś magiczną móc nad umysłem przybywających, że naymnieysza rzecz staie się godną ich uwagi i przyczynia się do zaostrzenia iuż i tak przez opisanie tego kraiu wzbudzoney ciekawości. W woynach domowych, i w woynach późnieyszych między Anglią i Szkocyą, uczynili Górale naywiekszą przysługę oyczyżnie swoiey; albowiem w pierwszych bronili sprawy dobra publicznego, w drugich zaś całe usiłowanie łożyli na to, ażeby zawsze oddzielny mieli rząd i prawa. Dopiero za Jakóba l. (r. 1603), gdy ten został razem Królem Angielskim i Szkockim, zaczęły zachodzić odmiany w prawach i formie rządu, aż nareszcie za panowania Królowey Anny 1707, po wielu trudach udało się przecię te dwa Królestwa w iedno spoić. Są oni dość kontenci z rządu Angielskiego, polityka bowiem głaszcze ich miłość własną, nadaiąc im osobliwe przywileie, a naywięcey takich, które im dotąd, miane swobody zabezpieczaią. Rzetelność, szczerość, męztwo i gościnność, stanowią główne rysy charakteru Górali Szkockich. Że zdarzenia, które tu przytaczam, będzie można widzieć, że i Arabowie praw gościnności do wyższego stopnia nie posunęli. Pretendent, (tak się nazywał syn Jakóba, Króla Anglii i Szkocyi) wsparty woyskiem, okrętami i pieniędzmi Francyi, przybył na brzegi Szkocyi, gdzie za pomocą swoich stronników spodziewał się odzyskać berło, do którego podług urodzenia miał prawo. Z początku był dość szczęśliwym przeciw woysku Angielskiemu; atoli w dalszych bitwach, doznał raptownej zmiany szczęścia, które mu się dotąd sprzyjać zdawało. Woysko iego na głowę zostało pobite i on sam do ucieczki przymuszony. Wszędzie go ścigano i tylko dobrze mu znana okolica mogła go od nieuchronnej ratować zguby. Głód , utrudzenie, a nareszcie i utrata całej nadziei, przywiodły go do rozpaczy. Trzeciego dnia po przegranej bitwie, wychodzi z swoiey kryiówki, ażeby się nad brzegi morza dostać, gdzie był pewnym znaleźć statek, na któryby mógł uyśdź ze Szkocyi. Raptem napotyka na Górala pasącego owce niedaleko swoiey chatki, Pretendent tak niespodzianem zeyściem zatrwożony, chciał się cofnąć; lecz mogąc przez raptowne cofnienie się podeyrzenie Górala wzbudzić, nabiera odwagi, a zbliżywszy się do niego, prosi go o kawałek chleba. W ten moment wstał Góral i zaprowadził go do swoiej chatki. Lecz na samym wstępie poznaie go żona Górala, która przedtem w zamku Duglasa służyła, i w głos iego imię wyrzeka. Okropna chwila! Jedno skinienie Górala byłoby Pretendenta w moc Parlamentu Angielskiego oddało, który za iego głowę 100,000 funtów szterlingów przeznaczył. Pretendent bardziej, ieszcze zalękniony, miał iednak tyle przytomności umysłu, że powtórzył prośbę o kawałek chleba, i tem iedynie ocalił się od nieodzownej zguby. Góral udawał, że nie słyszał co żona iego wyrzekła; żona zaś stawia miskę mleka, i placek owsiany. Pretendent zjadłszy, nie śmiał się z mieysca ruszyć; lecz Góral wziąwszy go za rękę, rzekł do niego: „Posiliłeś się, teraz póydź za mną, wyprowadzę cię ku mieyscu, dokąd iśdźzamierzasz." — Pretendent wymienił mu mieysce, a idąc razem, Góral mu rzecze: „Twoi oycowie byli Królami Szkocyi, ty dziś iako nieprzyiaciel oyczyzny tu przybyłeś. Zmiana losu twoiego do ostatniej cię przyprowadziła nędzy. Wezwałeś mię o kawałek chleba, ty! który tak byłeś możnym. Dałem ci go, bo tak każe nasze prawo gościnności. Pokażę ci drogę, zkąd uciekay czemprędzey, ażebyś nie w padł w ręce żołnierzy, którzy nie znaiąc naszych obyczaiów, wydaliby cię niemiłosiernie pod żelazo twoich nieprzyiaciół." Pretendent za pokazaną drogą, szczęśliwie trafił do mieysca , gdzie iuż statek czekał na niego, i tak przez prawo gościnności uszedł nieuchronnej zguby. Czarek - Śro Sty 21, 2015 11:54 pm W Twoim stylu
Zawsze cos ciekawego |
||||||
